Panik Atak Zamanı Bədəndə Nə Baş Verir? – Neyrobioloji və Psixoloji Mexanizmlər

Panik atak müasir klinik praktikada tez-tez rast gəlinən və insanın həyat keyfiyyətinə ciddi təsir edən psixoloji vəziyyətlərdən biridir. Elmi baxımdan panik atak qəfil başlayan, intensiv qorxu və ya narahatlıq epizodu kimi xarakterizə olunur və adətən bir neçə dəqiqə ərzində pik nöqtəyə çatır.

Bu hal zamanı orqanizmdə “döyüş və ya qaç” reaksiyası aktivləşir. Bu, təkamül baxımından təhlükəyə qarşı qoruyucu mexanizm olsa da, panik atak zamanı real təhlükə olmadan işə düşür. Nəticədə ürək döyüntüsünün sürətlənməsi, nəfəs darlığı, sinə nahiyəsində sıxılma hissi, başgicəllənmə, tərləmə və bədəndə titrəmə kimi fiziki simptomlar müşahidə olunur. Bəzi hallarda insan “öləcəyəm”, “dəli olacağam” və ya “nəzarəti itirirəm” kimi düşüncələr yaşayır.

Neyrobioloji baxımdan panik ataklar beynin limbik sistemi, xüsusilə amigdala ilə sıx əlaqəlidir. Amigdala təhlükəni qiymətləndirən əsas strukturlardan biridir. Həddindən artıq həssas olduqda, real olmayan təhlükələri belə ciddi risk kimi qəbul edə bilər. Eyni zamanda, prefrontal korteksin tənzimləyici funksiyalarında zəifləmə olduqda, insan bu reaksiyanı rasional şəkildə idarə etməkdə çətinlik çəkir.

Koqnitiv yanaşmaya görə panik atakların əsas mexanizmlərindən biri bədən siqnallarının yanlış interpretasiyasıdır. Məsələn, ürək döyüntüsünün bir qədər sürətlənməsi “infarkt keçirirəm” kimi qəbul edilə bilər. Bu düşüncə qorxunu artırır, qorxu isə fiziki simptomları gücləndirir və beləliklə panik döngüsü yaranır.

Panik ataklar tək epizodlar şəklində ola bilsə də, təkrarlanan hallarda panik pozuntu diaqnozu qoyula bilər. Bu zaman insan növbəti atakın baş verməsi qorxusu ilə yaşamağa başlayır və müəyyən məkanlardan və ya situasiyalardan qaçınma davranışı inkişaf etdirə bilər. Bu vəziyyət agorafobiya ilə də müşayiət oluna bilər.

Müalicə yanaşmaları arasında ən effektiv metodlardan biri koqnitiv-davranışçı terapiyadır (KDT). Bu yanaşma çərçivəsində insan öz avtomatik düşüncələrini tanımağı, onları daha real və funksional düşüncələrlə əvəz etməyi öyrənir. Eyni zamanda, davranış texnikaları vasitəsilə qorxu yaradan vəziyyətlərə uyğunlaşma inkişaf etdirilir.

Tənəffüs texnikaları və bədənə yönəlik müdaxilələr də panik atakların idarə olunmasında mühüm rol oynayır. Yavaş və dərin nəfəs alma parasimpatik sinir sistemini aktivləşdirərək bədəni sakitləşdirir. Bundan əlavə, relaksasiya məşqləri və mindfulness əsaslı yanaşmalar insanın indiki ana fokuslanmasına kömək edir.

Bəzi hallarda psixiatrik müdaxilə və medikamentoz müalicə də tövsiyə oluna bilər. 

Sonda vurğulamaq vacibdir ki, panik atak tibbi baxımdan birbaşa həyati təhlükə yaratmasa da, onu yaşayan şəxs üçün əhəmiyyətli dərəcədə narahatlıq törədən və həyat fəaliyyətini çətinləşdirən narahatlıqdır. Bu səbəbdən ciddi qəbul edilməli, düzgün yanaşma və peşəkar dəstək ilə işlənməlidir.

Psixoloq Sevil Bağırova